NEVERLAND

امروز مینیمال‌ترین امتحان عمرم را دادم. دوران دبیرستان و پیش از اون، امتحانا برای من دو دسته میشد. سخت و سرنوشت ساز یا آبکی و بی تاثیر. خب سخت‌ها که دوران ویران کُن بودند و شنبه سوز و پدر درآر. آبکی‌ها هم زمان می‌خریدند برای سخت‌ها. اگر سنگین‌ها را خوب میدادی لذتی نداشت چون برای پیروزی بر آنها عمر و جان گذاشته بودی. اگر هم می‌سوختی، روزگارت سیاه می‌شد. آبکی ها هم رد کردنشان هنر نبود و شکست خوردن از آنها مثل باخت جلوی شموشک بود! (آن روزها شموشک نماد سهلی و راحتی بود.)

اما امروز من مینیمال‌ترین امتحان عمرم را دادم که در این دسته بندی نمی‌گنجید و خیلی هم کیف داد. امتحان سه واحدی. درسِ تخصصی بود. سرنوشت ساز بود و… جزوه نداشتم. مریض بودم. استخوان درد و تب و گلوی پر عفونت. چشمم هم به زور باز میشد چه توقعی از عقل! دو ساعت در کل، وقت برای این امتحان و نتیجه چیزی رضایت بخش. نه به این معنی که نمره خوبی بگیرم. منظورم این بود که اگر پاس شدن، سرنوشت این امتحان باشد با کمترین خونریزی این اتفاق افتاد و اگر پاس نشدن پایان تلخ آن باشد جای نگرانی نیست که زحمتی هدر نشد.

هیچ‌وقت از شب شروع نمیشه. اگر هم آغازش اون ساعت‌های پایانی شب باشه، آنقدر خفیف هست که با خودم میگم که نه، احتمالا از خستگی هست. اگر دوش آبگرم بگیرم و استراحت کنم خوب میشم.  همیشه شب فریب می‌خورم. با آرامش (انگار چینی با ارزشی در دستم هست و باید مواظب باشم که نیوفتد.) به رختخواب میخزم و وقتی پلکهام را میبندم، آخرین تصاویر در زمان معمول را دیدم و تیتراژ مشکی بالا می‌آید.

صبح اما ماجرا با شب قبل فرق می‌کند. صِدام درنمی‌آد. نفس کشیدن دشوار است. روانداز مثل سنگ قبر روی سینه سنگینی می‌کند. همه چیزهای خوشایند دیروزی، عذاب آور می‌شوند. با اینکه ازخوابیدن لذت نمی‌برم ولی دوست ندارم که از جایم هم بلند شوم. دوست داری زندگی در همین ناخوشایندی پاز بشود و مکثش تا بهبودی‌ام کش بیاید. دمای بدن بالاست. مثل کوره آدم پزی! ممکن است بلرزم; از بس که سرمای طاقت‌فرسایی است.

با هر زحمتی بود بلند میشوم. اولین مصاف با خود، توی دستشویی، روبروی آینه است. شبیه دیشب نیستی. یک ده ساعت بود که خودم را ندیده بودم اما همین ده ساعت مثل یک عمر بوده و حالا چهره تکیده و مات برده خودم را نمی‌شناسم. انگار خیلی لاغر شدم و رنگ و رویم هم پریده. دلم برای خودم می‌سوزد و همین دل سوزی هم عصبانیم میکند. آب در دهان میچرخانم. آب هم طعم بد و نفرت انگیزی پیدا کرده. اذیتم می‌کند. این چه وضعیتی است. راه خلاصی‌اش چیست؟

بدون میل برای خوردن صبحانه خودم را به سمت بساط هر روزه می‌کشانم. بچه که بودم وقتی مریض می‌شدم، تمام مراحل بهبودی‌ام آغشته بود به حسرت. انگار اصلا همه با هم هماهنگ بودند و همین که من مریض می‌شدم خوراکی‌های دوست داشتنی من، از در و دیوار هجوم می‌آوردند. انگار هر چیزی که دوست داشتنی است مضر هم هست. دست سوی هرچیز خوبی می‌بردم همه با نگاه می‌گفتند که “برات خوب نیست!” آنقدر که این حرفها و رفتارها عذابم می‌داد، خود مریضی بد نبود. سرماخوردگی من و خورشت چرب و شیرین فسنجان، جن و بسم الله بودند و من همیشه در روزهای تب و مریضی با فسنجان رودررو می‌شدم. صبحانه‌های روزهای مریضی هم، چیزی کم از ناهار و شام نبودند. از سفره‌ای به آن رنگینی و شکوه فقط چای شیرینش به من می‌رسید. اگر تب داشتم، نان هم کالای ممنوعه بود در غیر این صورت تنها باید از کره و مربا و خامه چشم پوشی می‌کردم. اما این روزها وقتی مریض هستم، چرک گلو امانم را می‌بُرد و صدایم بیرون نمی‌آید. روزگار سختی است. حالا هیولای حسرت و آرزو که نمادش فسنجان سیاه رنگ پر روغن شیرینی بود، جایش را داده به کلی کار که لیستش را دیشب ردیف کرده‌ام و با این حال و احوال می‌دانم که به هیچ‌کدامش نخواهم رسید.

جمعه‌ها خون جای بارون میباره… اما سالها پیش یعنی وقتی که من بچه بودم اینطوری نبود. آنروزها جمعه‌ها یا زنگ خانه‌ای از اقوام را میزدیم یا گوش گوش میکردیم تا زنگ بلبلی خانه‌مان به صدا در بیاید. خانه پر میشد از همه فامیل. کلی خاله و بچه‌هایشان. با اخلاقهای مختلف یکی گوشه‌ای کز میکرد یکی بداخلاقی و نحسی میکرد و یکی دیوار صاف را بالا میرفت. شلوغ بود طوری که صدا به صدا نمیرسید. ظهر هم که میشد یکی از دخترخاله‌های بزرگ سینی را دستش میگرفت و میرفت گوشه‌ای مینشست و با گوجه، خیار، پیاز، نعنای خشک و آبلیمو سالادی درست میکرد که بویش فقط برای ظهر جمعه بود برای آنروزها. بخشی از نعنا را کنار میگذاشتند تا در دوغ سر سفره بریزند.

سفره پهن میشد و مهمانها دسته به دسته کنار هم در صفوف به هم فشرده! مینشستند و بازار داغ تعارف آغاز به کار میکرد. هرکس به دیگری زور میکرد که بیشتر بخورد. انگار اگر او بیشتر بخورد برای میزبان فخر و افتخاری در پی دارد! لابد داشت و من بیخبر بودم. غذا تمام میشد ظرفها برده میشد و نمود زندگی طبقاتی و کاستی (Costs) در اینجا هم مشاهده میشد. دختران و زنان ظرف و ظروف را جمع میکردند و میرفتند پی کارشان. کارشان همان ظرفشویی در مطبخ بود همانطور که پخت و پز را در همانجا به جا آورده بودند. مردان که نمود ثروتمندان و فئودالهای کوچک بودند در زیر باد کولر لابد بر بالشتهای نرم و بلند تکیه میزدند و هر چند دقیقه یکبار غرولند “پس این چای چی شد.” سر میداند. صدای تلویزیون را زیاد میکردند و آنها که حال و حوصله تماشا نداشتند چرتی کوتاه میزدند تا زنان از انجام وظیفه فارغ شوند.

در آشپزخانه اما غوغایی به پا بود. همه با هم حرف میزدند. هر کس پارتنر گفتگوی خودش را داشت و از لابلای این اصوات کوتاه و بلند باید تشخیص میداد صدای طرف حساب خودش را در این گیر و دار. گاهی هم بچه‌ای زاری سر میداد که باید به موالش میرساندند و فکر اینکه این بچه پدری هم دارد به ذهن هیچکس نمیرسید. ظرفها شسته میشد. آب کشیده میشد و در سبدهای منظم چیده میشد. در کنار این مراحل پایانی سینی بزرگی تدارک دیده میشد و استکانهای لب طلایی در آن چیده میشد چای غلیظ و دبشی مهیا میشد و قشر زحمتکش جامعه از جبهه آشپزخانه به سالن بازمیگشت. چای در بین میگذاشتند و پچ پچه از سر میگرفتند.

این داستان جمعه‌های عصر من است. این روزها اما از این هیاهوها در جمعه خبری نیست. صدای موسیقی در زیر افکارم حرکت میکند. اگر پاییز باشد جمعه لاجرم هوا ابری است و باران نم نم میبارد و من هم شاید هوای جمعه‌های تبعیض میکنم اما این به معنای آن نیست که خودم را مرد شکم گنده زیرپوش به تنی تصور کنم که در حال چرت زدن دم بگیرم که پس کو این چایی بی صاحاب…

آب که یک جا بماند میگندد! خاطره اما نه. نمیگندد ولی کاری میکند که از بودن پشیمان شوی. در زندگی با مفهومی ترسناک‌تر از خاطره آشنا نشدم. وقتی بهش فکر کنی و نباشد (فرد را نمیگویم. آن شرایط تکرار نشدنی گذشته را میگویم.) بغضت میگیرد و اگر بترکد در گلو، متلاشی میشوی. بیست و چند سال است که در یک خانه زندگی میکنم و یکی از نقاط عطف هجوم خاطراتم شبهای امتحانم هست.

از روز اول مدرسه در این جا خاطره انبار کرده‌ام تا الان که دیگر آخرهای دانشگاه است. یادم هست کجای ای خانه بودم روزی که میخواستم برای اولین بار در مدرسه امتحان بدهم. خاطرم هست تک تک روزهایی که در دبستان، دمارم در آمد از این دیو سیرتان معلم صورت که چه به روزمان آوردند در شب امتحان ریاضی آخر که مثل روز پنجاه هزار بود. میدانم آقای محمدی وقتی شکنجه‌ای طراحی کرد برای امتحان ریاضی کجای این اتاق نشسته بودم. اشک میریختم و انگشتانم را که از نوشتن ورم کرده بود میمالیدم. شب امتحان علوم همانجایی درس میخواندم که مبانی جامعه شناسی را در سال اول دانشگاه خواندم.

از در حیاط تا ته آشپزخانه به خاطر مسیر طولانی‌تر و خطی‌اش مبدا و مقصد همه امتحاناتم شد از سال سوم راهنمایی تا امروز تا الان. گاهی عادت کودکانه‌ام در درس خواندن آن روزها را به مطالعات امروزم اضافه میکنم و تلخی بغضی را در ته گلو مزه مزه میکنم. میرفتم تا ته آشپزخانه و دستم را به دیوار میزدم و برمیگشتم. سال اول راهنمایی بودم. امروز، اینجا، مفاهیم و نظریات یادگیری میخوانم. 

در یادگیری میخوانم که اگر مکان در یادگیری‌ات هویت بیاید، سپس حذف شود، داشته های تو راهم با خود خواهد برد. من تمام تحصیلم را در این خانه انبار کرده‌ام در اتاقی در زیرزمین در حیاطی مستطیل و حتی بر پشت بامی که هوار هوار خاطره آنجا خوابیده.

یادم باشد که روز اسباب کشی، اگر بودم، یک خاور هم جدا بگیرم برای دانش اندوخته و خاطرات سوخته‌ام. انگار من اینجا خودم را به زمینی که این روزها حتی زیاد دوستش هم ندارم پیچ کرده‌ام. انگار من ریشه های خودم را در خاک حیاط این خانه کاشته‌ام. درس که به کنار گوشه گوشه این خانه ردی از بازی‌های کودکانه من را دارد. جلوتر میایم و رد عاشقی‌های نوجوانانه را پیدا میکنم و می‌آیم تا امروز که نگران  لحظه‌های پیش رو هستم.

پدر، آقا جان، آقا یا حتی آقام هم صدایش نمیکنم. شایسته نام بابا میدانمش. تفاوت سنی ما آنقدر نیست که از به زبان آوردن نام کوچکش دلهره‌ای داشته باشم. در صحبتهایم به او شما، کمتر میگویم. وقتی غریبه ای در میان باشد او “شما” میشود اما بین خودمان همان “تو” هست. وقتی میگویم “تو” هر دو راحت‌تریم. بچه‌تر که بودم او همه قدرت و قضاوت و ابتکار و خلاقیتی بود که سراغ داشتم. انتخابش برایم برهان قطعی بود. دستورش لازم الاجرا بود. خواسته‌اش خواستنی و رد کردنش منفور بود. از هرکه خوشش نمی‌آمد من هم خودم را موظف میدانستم که دشمنش بشوم. هر که را دوست داشت محبوب من هم میشد. با هم که بیرون میرفتیم لذت میبردم از اینکه با همه اهل محل احوالپرسی میکرد. انگار همه شهر او را میشناختند.

بزرگتر شدم. پیله پاره کردم و پوسته شکستم و برای خودم هویتی بیرون از سایه پدر یافتم. او را از خود دورتر دیدم. اما هنوز برایم اسطوره اعتدال بود. از محور انصاف کمتر دور میشد. هنوز هم بر این جایگاه استوار است. اختلافهایم با او شروع شد. اختلافات پسر با پدر از جنس تفاوتهای فرویدی نبود. عقده ادیپ رشد یافته‌ای در ما نبود داستان بیشتر بر سر اختلافات رفتارگرایانه بود. او از نسلی و من از دنیایی متفاوت بودم. او عمل کرده بود و به نتیجه رسیده بود و از نتیجه راضی بود و من اساسا نتیجه را قبول نداشتم و حتی گاهی خود را قربانی این نتیجه میدانستم. اما هنوز برایم محترم است. ما دو قدرت یک منطقه هستیم که قدرت کوچکتر منافعی دارد. به خاطر این نیاز به حمایتها و منافع داشتنها، دعوای نظامی در منطقه ما شکل نخواهد گرفت.

در کودکی فکر میکردم پدرم با همه مردم شهر آشناست و سالهای بعد یافتم که او با یک مشت آدم هم ردیف خودش آشناست اما تک تک آشنایانش را خودش انتخاب کرده برای همین هم با آنها خوش است. او هیچ آدم مشهوری را نمیشناسد. با هیچ آدم درجه بالایی رفاقت ندارد. هیچ  صاحب نفوذی را دم دست ندارد. یک بار که با  افرا قدرتمندی در بدنه سیاست و در سطوح بالا آمد و شدی پیدا کرد، مثل کبوتر فراری از دست باز شکاری شده بود. نیازی به آن آدم بزرگها نداشت. بیشتر آنها به او احتیاج داشتند. هر چند نیازشان با یک آدم مشابه پدر من رفع میشد اما در دَم، نیازشان به کسی مثل او بود. ولی بابا هرگز به آنها احتیاج نداشت.

غیر از آشنایانش، نام و نشانی هم ندارد. اگر به خاطر محله زندگیمان که محل تولدش هم هست نبود، حالا فقط همسایگانمان او را میشناختند. سنتی فکر میکند اما در دنیای مدرن غریبه نیست. یک منفی نگر نیست که با هر پدیده ای ابتدا به ساکن به عنوان تهدید روبرو شود. او برای من اشتباه بودن کلام” بدنامی بهتر از گمنامی است.” را ثابت کرد. او نشان داد که میشود بی نام و نشان بود اما خیلی کارها کرد. نیازمند این است که شهوت شهرت و تشنه قدرت نباشی. لازم است برای به دست آوردن راضی نشوی تا مرز همسایه را بدری. همیشه امیدوار بود. هیمشه امیدوار هست. گاهی ناراحت هم میشود، عصبانی هم هست . خسته میشود اما ناامید هرگز.

در عرصه زندگی خانوادگی وقتی به دنبال مثالی برای انسان موفق میگردم نامی نزدیک‌تر از او با این واژه ها پیدا نمیکنم. او مدلی در ذهن داشت. آن را بنا کرد. حالا روبروی این بنا ایستاده و دستانش را سایه بان چشمانش کرده و قد و بالای این بنا را نگاه میکن. هرچند بنایی که ساخته شبیه برج‌های امروزی نیست اما یک عمارت نقلی و صمیمی است که خیلی‌ها حسرتش را میخورند.

وقتی بیدار شدم تقریبا لنگ ظهر بود و انگار من از سفر برگشته‌ام. مفاصلم مثل لولای روغن نخورده شده بود و قیژ قیژ صدا میکرد. تمام استخوانهایم را حس میکردم انگار میخواستند بیرون بزنند.گلویم خشک شده بود اما رساندن قطره آبی به آن منطقه‌ی خشکیده ترسناک به نظر می‌رسید. این حالات تا ده دقیقه تداوم پیدا کرد و بعد از آن بهتر شدم اما در غروب همان روز بود که علایم دوباره ظهور کرد. سر هر نیم ساعت یکی از مهترین علایم نمودار میشد و دو مرتبه نگرانم میکرد. چند تایی قرص خورده بودم و از ترس اینکه چیزی بخورم که برای خوب نباشد، فقط لبم را با آب شیر لوله کشی تر میکردم. لیمو شیرین هم میخوردم پارچ پارچ. دلخوش بودم که دارم رسیدگی و به اصطلاح پیشگیری مقدم بر درمان میکنم.

شب موقع خواب، تب داغی وجودم را در بر گرفت و آتش زیر خاکستر هویدا شد. چشمهایم سو نداشت همه چیز به نظرم سیاه و سفید می‌آمد استخوان دردی داشتم که انگار همین حالا با یک نیسان آبی رنگ در خیابان بارانی تصادف کرده‌ام و کف خیابان ولو هستم. تشک برایم از سطح سفید برف هم سردتر بود. تمام تلاشهایم برای پیشگیری جلوی چشمم آمد و به بختم نفرین فرستادم که حالا چه وقت بیماری بود.  در فاصله کمتر از ۱۰ ساعت شبیه دهکده لهستانی شده بودم که آلمانها به آنجا یورش بردند. چند ساعت پیش مدام با خودم زمزمه میکردم که من مریض نشده‌ام و چیزیم نیست و این علایم واقعی نیستند اما حالا تک تک آنها را احساس میکردم.